Emerald hợp mệnh Mộc, Hỏa, Thủy theo ngũ hành. Bảng năm sinh, ý nghĩa phong thủy và sự thật khoa học đính chính hiểu lầm.
Sapphire rất bền (Mohs 9, cùng ruby, chỉ sau kim cương) nên dễ chăm sóc — nhưng có hai ngoại lệ cần lưu ý: sapphire lấp đầy thủy tinh chì và sapphire khuếch tán đều nhạy cảm hơn, phải tránh hóa chất, axit, nhiệt và máy rửa siêu âm. Với sapphire tự nhiên/nung thông thường: lau bằng nước ấm + xà phòng dịu, cất riêng tránh trầy đá khác, tháo ra khi va chạm mạnh. Biết viên sapphire của bạn thuộc loại nào quyết định cách chăm đúng.
Sapphire lam và tanzanite đều cho sắc xanh lam–tím quyến rũ nhưng là hai khoáng khác hẳn: sapphire là corundum (Al₂O₃), rất cứng (Mohs 9) và bền; tanzanite là biến thể lam–tím của zoisite, mềm hơn nhiều (Mohs ~6,5–7), có cát khai, dễ mẻ vỡ. Về độ bền lâu dài, sapphire vượt trội — lý tưởng cho nhẫn đeo hằng ngày; tanzanite đẹp nhưng cần nâng niu và hợp với hoa tai/mặt dây. "Cái nào tốt hơn" tùy mục đích & ngân sách.
Như mọi corundum, sapphire cần tách ba nhóm: (1) tự nhiên; (2) tổng hợp — vẫn là corundum thật nuôi lab, không phải "giả"; (3) mô phỏng/giả (thủy tinh, spinel xanh, tanzanite, iolite… không phải corundum). Riêng sapphire còn một chủ đề đặc thù quan trọng: xử lý khuếch tán (diffusion) — đưa nguyên tố tạo màu vào bề mặt đá, phải công bố và làm giảm giá trị so với sapphire tự nhiên không xử lý.
Sapphire lam (xanh dương) — loại phổ biến nhất — mang màu xanh thuộc hành Thủy, nên theo phong thủy ngũ hành được cho là hợp nhất với người mệnh Thủy (tương hợp) và mệnh Mộc (Thủy sinh Mộc); người mệnh Kim cũng khá hợp (Kim sinh Thủy). Người mệnh Hỏa và Thổ ít hợp hơn theo quan niệm. Lưu ý quan trọng: sapphire có rất nhiều màu, mỗi màu quy về một hành khác nhau — bài này tập trung vào sapphire lam, còn sapphire vàng, hồng, lục… sẽ hợp các mệnh khác.
Giá sapphire trải rộng cực lớn — từ vài trăm nghìn cho sapphire tổng hợp hay phẩm thấp/khuếch tán, đến hàng trăm triệu mỗi carat cho sapphire tự nhiên không nung, màu lam "cornflower" Kashmir. Năm yếu tố chi phối: màu sắc, độ tinh khiết, trọng lượng carat, tình trạng xử lý (không nung > nung > khuếch tán > lấp thủy tinh) và nguồn gốc (Kashmir, Ceylon/Sri Lanka, Myanmar… cộng giá). Riêng sapphire, màu và khuếch tán hay không tạo chênh lệch giá rất mạnh.
Ruby rất bền (Mohs 9, chỉ sau kim cương) nên dễ chăm sóc — nhưng có một ngoại lệ quan trọng: ruby lấp đầy thủy tinh chì (composite) thì rất "mong manh", phải tránh hóa chất, nhiệt và máy rửa siêu âm. Với ruby tự nhiên/nung thông thường: lau bằng nước ấm + xà phòng dịu, cất riêng tránh trầy các đá khác, và tháo ra khi va chạm mạnh. Biết viên ruby của bạn thuộc loại nào quyết định cách chăm đúng.
Ruby và spinel đỏ trông rất giống nhau nhưng là hai khoáng khác hẳn: ruby là corundum (Al₂O₃) lưỡng chiết, có lưỡng sắc; spinel là spinel (MgAl₂O₄) đơn chiết, không lưỡng sắc. Ruby cứng hơn (Mohs 9 so với 8), nặng hơn (SG ~4,0 so với ~3,6) và đắt hơn nhiều. Trong lịch sử, nhiều "viên ruby hoàng gia" nổi tiếng hóa ra là spinel. "Cái nào tốt hơn" tùy mục đích — nhưng spinel đỏ đẹp ngày càng được trân trọng như một đá quý đúng nghĩa, giá mềm hơn ruby.
Trước khi nói "thật hay giả", phải tách ba nhóm khác nhau: (1) ruby tự nhiên (khai thác); (2) ruby tổng hợp — vẫn là corundum thật nuôi trong phòng lab, không phải "giả"; (3) đá mô phỏng/giả (thủy tinh, garnet, spinel… không phải corundum). Cách chắc chắn nhất để xác định là soi bao thể dưới kính hiển vi và đo chiết suất (RI ~1,76–1,77), tỉ trọng (SG ~4,0) tại phòng giám định. Phần lớn "mẹo tại nhà" lan truyền (thử nước, hơi thở, "thấy sao là thật") đều không đáng tin.
Theo quan niệm phong thủy ngũ hành, ruby (hồng ngọc) mang sắc đỏ rực thuộc hành Hỏa, nên được cho là hợp nhất với người mệnh Hỏa (tương hợp) và mệnh Thổ (vì Hỏa sinh Thổ). Người mệnh Thủy và mệnh Kim ít hợp hơn theo quan niệm. Lưu ý: việc "hợp mệnh" là niềm tin văn hóa, không phải tính chất vật lý của viên đá — và một số trang nói ruby "hợp cả mệnh Thủy" là tự mâu thuẫn, vì theo chính ngũ hành thì Thủy khắc Hỏa.
